De Zilverkamer van Vlaanderen

De oudste Antwerpse uilenbeker

Uilenbeker, Meester met pelikaan, Antwerpen, 1548-1549 (© Hugo Maertens Brugge) Bruikleen Koning Boudewijnstichting

In 2002 verwierf de Koning Boudewijnstichting de oudst bekende Antwerpse uilenbeker. Zij gaf dit merkwaardige pronkstuk een ereplaats in het Zilvermuseum.

Dit kunstwerk in zilver en kokosnoot van de Antwerpse meester met pelikaan, daterend van 1548-1549, is in velerlei opzichten een merkwaardig, zelfs enigmatisch stuk.

Over het gebruik en het ontstaan van deze pronkbeker sluimeren nog heel wat vraagtekens. Niet het minst door het gegraveerde Oud-Nederlandse opschrift rond de hals “Als alle ander fogels sin thoe neste sois min flige beste”, dat in allerlei varianten voorkomt op 16de-eeuwse uilenbekers.

Het Legaat Lunden

Waterketel, Meester met bijenkorf, Antwerpen, 1734-1735 (© Hugo Maertens Brugge)

Het prestigieuze Legaat Lunden vormt het hoogtepunt van de museumrondgang. Deze collectie werd in 1975 aan het museum Sterckshof overgedragen en telt 96 stuks zilverwerk uit de Zuidelijke Nederlanden en het prinsbisdom Luik, daterend uit de 17de en 18de eeuw.

Eén van de topstukken van het legaat is ongetwijfeld de Antwerpse waterketel, in 1734-1735 vervaardigd door de nog niet geïdentificeerde meester met bijenkorf.

Antwerpse rococo

Driekraantjeskan, Jan Baptiste Cassé, Antwerpen, 1772 (© Hugo Maertens Brugge)

De zeer zeldzame driekraantjeskan van de Antwerpse edelsmid Jan Baptiste Cassé is een zeer typerend rococovoorbeeld. Dit werk uit 1772 stond lange tijd op het conto van de meester met de bij, die ondertussen als Jan Baptiste Cassé (1712-1777) werd geïdentificeerd.

De drie kraansleutels van de zwierige rocaillekan bestaan uit papegaaien die op een takje zitten. De twee hanghengsels, waarmee de kan opgetild werd, hebben houten balustergrepen. Deze driekraantjeskan is een absoluut meesterwerk van de Antwerpse, 18de-eeuwse edelsmeedkunst.

Empire koelemmers

Koelemmer, Joseph Germain Dutalis, Brussel, 1815-1832 (© Hugo Maertens Brugge)

Van de Brusselse edelsmid Joseph Germain Dutalis (1780-1852) bezit het Sterckshof twee prachtige koelemmers uit de Hollandse periode (1815-1832).

De koelvaten zijn zeer strak van vorm en worden gekenmerkt door de gladde wand. Als enige vorm van decoratie werden klassieke rozetten als aanzet van de handvatten gebruikt. Hierdoor vertegenwoordigen zij de meest uitgepuurde vorm van empirekunst en bevestigen zij de status van Dutalis als gerenommeerd edelsmid.

Door zijn opleiding en zijn internationale contacten, onder andere als hofleverancier van Koning Willem I, was hij immers in staat om heel verschillende stijlidiomen toe te passen en decoratieve elementen op een kwaliteitsvolle manier te verwerken.

Antwerpse neogotiek

Inktstel van Leo de Burbure, Frans Durlet (ontwerp) & Lambert Van Ryswyck (uitvoering), Antwerpen, 1858 (© Hugo Maertens Brugge)

Het inktstel dat in 1858 aan Leo de Burbure (1812-1889) werd geschonken, is een heel typerend voorbeeld van de 19de-eeuwse neogotiek. Het werd ontworpen door architect en beeldhouwer Frans Durlet (1816-1867) en uitgevoerd door zilversmid Lambert Van Ryswyck (1822-1894), beiden uit Antwerpen.

Het oeuvre van Van Ryswyck bestaat grotendeels uit religieus edelsmeedwerk. Van Ryswyck had een voorkeur voor neostijlen, in het bijzonder voor de neogotiek.

Het inktstel in de vorm van een boek werd aan ridder Leo de Burbure geschonken uit dank voor het inventariseren en klasseren van het kerkarchief van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen.

Een opschrift op het plat en op de rug van het boek verwijst, samen met de afbeelding van de kerkelijke zegel en het wapen van de familie de Burbure, naar dit feit. Het bijbehorende ebbenhouten koffertje, bekleed met rode zijde en fluweel, werd door H. Hubert uit Luik vervaardigd.

Art nouveau uit Brussel

Pioenenkan, Philippe Wolfers (ontwerp) & Wolfers Frères (uitvoering), Brussel, ca. 1895 (© Jacques Sonck, Fotodienst Provincie Antwerpen)

De art nouveau is ondertussen goed vertegenwoordigd in de collectie van het Zilvermuseum, met onder andere een door Henry van de Velde (1863-1957) ontworpen sauskom en werk van de tot nog toe minder bekende ateliers van Clément Philippen uit Mechelen en E. De Baus uit Brussel.

Van de firma Wolfers Frères uit Brussel bezit het Zilvermuseum meerdere voorbeelden. De pioenenkan, die door Philippe Wolfers (1858-1929) werd ontworpen, dateert van ca. 1895. Deze schenkkan, waarvan meerdere varianten bestaan met zowel pioenen als egelantier, orchideeën en kastanjes, is een prachtig voorbeeld van de florale art nouveau.

Van beeldhouwer Philippe Wolfers, die artistiek directeur van de firma Wolfers was, zijn uit de periode 1894-1897 heel wat plantenstudies bekend. De planten werden vanaf dan als zelfstandige decoratie op gebruikszilver gedreven en bepaalden ook mee de vorm van het hele object of bepaalde onderdelen.

Bij de pioenenkan wordt het handvat gevormd door twee in elkaar gestrengelde stengels van een pioen.

Elegante art deco

Sauskom, Christian Fjerdingstadt (ontwerp) & Christofle (uitvoering), Parijs, 1932 & 1933-1976 (© Hugo Maertens Brugge)

Naast het Belgische art-decozilver van E. & R. Altenloh, Delheid Frères, Raymond Ruys, Wolfers Frères en Wolf-Zondervan, komt ook de Frans-Scandinavische art deco aan bod, namelijk via een sauskom die in 1932 door Christian Fjerdingstadt (1891-1968) voor de firma Christofle werd ontworpen.

De ovale sauskom met een handgreep in de vorm van een gestileerde zwanenstaart werd in gallia, een legering waarvan tin het belangrijkste bestanddeel is, uitgevoerd. De in de komrand passende lepel vormt de zwanenhals. De bodemrand is versierd met watergolfjes.

Dit type sauskom in de vorm van een zwaan gaat terug op een ontwerp van 1925 voor Christofle. In de vroegere uitvoering maken de zwanenhals en de kop deel uit van de sauskom, terwijl bij het latere ontwerp lepel en kom twee aparte onderdelen vormen van de zwaan.

Een kroonprinselijk hedendaags servies

Central Park, Nedda El-Asmar (ontwerp) & Puiforcat (uitvoering), Antwerpen/Parijs, 1999-2000 (© Hugo Maertens Brugge)

Nedda El-Asmar (° 1968) kreeg in 1997 de Sterckshofopdracht toegewezen. In 2001 kocht het Zilvermuseum van haar het servies Central Park aan.

Nedda El-Asmar ontwierp dit servies in 1999 voor de Parijse firma Puiforcat. Toen op 24 januari 2000 prins Filip en prinses Mathilde hun blijde intrede in Antwerpen deden, werd hen door het provinciebestuur van Antwerpen een exemplaar van dit koffie- en theeservies aangeboden.

Als zilversmid en ontwerpster kende Nedda El-Asmar na haar opleiding in Antwerpen en het Royal College of Art in Londen al snel een internationale doorbraak. Ze maakte heel wat ontwerpen voor gerenommeerde bedrijven als Christofle, Hermès, Puiforcat en Robbe & Berking. Nadat ze in 1997 de jong-talenttrofee van de Henry van de Velde Prijzen binnenhaalde, werd ze met het servies Piu voor luchtvaartmaatschappijen in 2004 door Design Vlaanderen bekroond voor het beste product.

Duits zilver na Bauhaus

Stefan Epp, Theeservies, Insel Reichenau, 1988-1989 (© Hugo Maertens Brugge)

Het Zilvermuseum Sterckshof kocht in het voorjaar van 2002 de zilververzameling van Vic Janssens (1909-2001). Deze Antwerpenaar was een belangrijke kunstliefhebber en handelaar van textiel en woninginrichting. Hij verzamelde vanaf de jaren 1970 tot aan zijn overlijden modern Duits zilverwerk. De Verzameling Vic Janssens telt ongeveer 180 stuks of sets en is de grootste collectie van modern Duits zilver.

Het theeservies van Stefan Epp (° 1956) uit 1988-1989 is een mooi voorbeeld uit deze collectie zilveren gebruiksvoorwerpen. De edelsmeden hebben verschillende technieken en materialen gebruikt zoals zilver, goud, kostbare houtsoorten, ivoor, bergkristal, halfedelstenen en kunststoffen.

Het zilverwerk is vervaardigd door 23 verschillende edelsmeden, met name Andreas Decker (°1958), Annette Diemer (°1943), Christoph Diemer (°1942), Klaus-Dieter Eichler (°1954), Matthias Engert (°1960), Stefan Epp (°1956), Helmut Griese (°1925), Hartmut R. Hahn (°1956), Ulla & Martin Kaufmann (°1941), Beate Leonards (°1967), Josephine Lützel (°1961),

Frank Müller (°1929), Margarete & Werner Oehlschlaeger (°1946, °1928), Doris Raymann-Nowak (°1946), Gotthold Schönwandt (1921-1976), Wilhelm Sommer (1911-1994), Wilhelm (Willi) Stoll (1907-1989), Monika Vesely (°1958), Christina Weck (°1942), Annette Zey (°1964) en een nog niet geïdentificeerde edelsmid.

Van de Verzameling Vic Janssens worden maar enkele voorwerpen in de museumzalen getoond. Een uitgebreide selectie van deze verzameling kun je soms in andere musea bewonderen. Je kunt dit nagaan in de rubriek tentoonstellingen.

Museumcatalogus

Je vindt meer informatie over museumcatalogi en andere publicaties van het Zilvermuseum Sterckshof in de museumshop.