Archeologie

Sinds 2006 organiseert de provincie Antwerpen jaarlijks een provinciale infodag archeologie. Elk jaar werken we rond een ander thema. Tijdens de jubileumeditie, die plaatsvond op 27 maart 2010, stonden ‘Natuurwetenschappen en Archeologie’ centraal. De infodag richtte zich niet alleen op archeologen, historici of heemkundigen; ook natuurliefhebbers en biologen vonden er hun gading. De lezingen belichtten recent onderzoek uit de provincie Antwerpen en besloegen een breed spectrum. Een ding hadden ze gemeen: het zijn goede voorbeelden van een geslaagde samenwerking tussen de traditionele archeologie en verschillende facetten van het natuurwetenschappelijk onderzoek.

De provinciale infodag archeologie 2010 is een initiatief van de dienst Erfgoed in samenwerking met de stad Geel.

Het cultureel-erfgoeddecreet kent de provincies een belangrijke rol toe in het uittekenen en uitvoeren van een regionaal depotbeleid. De Denkgroep Archeologische Collecties vertegenwoordigt diverse archeologische diensten en instellingen uit Vlaanderen. Dit platform wil vanuit de praktijk informatie verzamelen en denkpistes ontwikkelen rond de specifieke problematiek van archeologische depots. De denkgroep nodigt daarom iedereen uit om actief mee te werken. Op dit ogenblik stellen we een overzichtslijst op van archeologische depots in Vlaanderen. Je kunt nog steeds aan onze enquête deelnemen. Het formulier vind je onderaan op deze pagina.

Op initiatief van de Denkgroep Archeologische Collecties organiseerde de dienst Erfgoed van de provincie Antwerpen op 20 februari 2009 in het Congres- en Erfgoedcentrum Lamot in Mechelen een eerste studiedag, Is kiezen verliezen? Archeologische collecties in depots in Vlaanderen: op zoek naar toepasbare selectiecriteria. Hiermee is de aanzet gegeven tot verder debat over kwaliteitsvol beheer van archeologische collecties. In de digitale folders onderaan op deze pagina vind je het programma en het verslag van de studiedag.

Meer info?
Joke Bungeneers
03 240 64 17
joke.bungeneers@admin.provant.be 

Presentaties van het colloquium nu online raadpleegbaar

Onder ruime belangstelling ging in het Antwerpse provinciehuis op vrijdag 25 en zaterdag 26 september 2009 het internationale colloquium Fortengordels Nu! door, een initiatief in het kader van het interreg-project “Forten en Linies in Grensbreed Perspectief”.

Doel was in eerste instantie duidelijk te maken welke actuele rol en maatschappelijke functie het fortenerfgoed nog kan vervullen. Voorbeelden uit binnen- en buitenland waren voor de talrijke aanwezigen een bron van ideeën en een stimulans voor de toekomstige, ook provinciale, werking rond forten, linies en verdedigingswerken.

Met de uitgave van dit verslagboek wil het provinciebestuur, zoals ook het doel van het colloquium was, een aanzet geven om het denkproces rondom forten en linies, het erfgoed van militaire verdedigingswerken, de ruimtelijke context en de hedendaagse bestemming ervan, op gang te trekken. De verschillende bijdragen zullen hopelijk inspiratie geven aan de verschillende erfgoedactoren, ondernemers en overheidsdiensten die in onze regio en in de rest van Vlaanderen en Nederland dit waardevolle erfgoed een warm hart toedragen.

Technische gegevens:
178 pagina’s
100 illustraties
ISBN 9789066251359

Het verslagboek kost 10 € (+ verzendingskosten) en kan besteld worden bij Hilde Everaert via mail of op het telefoonnummer 03 240 64 18.  

Meer info kun je verkrijgen bij Serge Migom via mail of telefonisch op 03 240 64 53.

Twee hectaren opgegraven in Ranst-Zevenbergen: een overzicht van de belangrijkste resultaten

Bijna een jaar geleden begon in Ranst een opgraving van circa twee hectaren. De meest opvallende sporen zijn twee vermoedelijke grafcirkels én een graf uit het neolithicum (derde millennium voor Christus) en gebouwen, een grachtensysteem, kuilen en honderden paalgaten uit de ijzertijd en de vroeg-Romeinse periode. Een positief proefsleuvenonderzoek in het najaar van 2007 op een verkaveling ten noorden van de dorpskom van Ranst vormde de aanleiding om een gebied van circa twee hectaren vlakdekkend op te graven.

foto S. Dewickere

Deze opgraving gebeurde van februari tot september 2008 door het archeologisch projectbureau Archaeological Solutions; de dagelijkse leiding was in handen van Raf Ribbens en Nick Van Liefferinge. De opdrachtgever bekostigde al het veldwerk; het agentschap R-O Onroerend Erfgoed, dienst Antwerpen en de dienst Erfgoed van de provincie begeleidden de archeologische werkzaamheden. 

De oudste structuren dateren uit het neolithicum. Aan de noordelijke grens van het terrein zijn een volledig circulaire greppel en een greppelsegment aangetroffen (Ø: circa tien meter). Beide waren slecht bewaard. Vrijwel centraal in de geprojecteerde cirkel van het greppelsegment bevond zich een vrij kleine, min of meer rechthoekige kuil. In de kuil zijn vier scherven van dezelfde pot, een afslag in silex en drie grote steenfragmenten aangetroffen, samen met silexsplinters, verkoolde organische resten, verbrand bot en minuscule aardewerkfragmenten. Twee 14C-dateringen, een op houtskool en een op ‘aankoeksel’ op een scherf, geven een datering in het midden van het derde millennium voor Christus. Hoogstwaarschijnlijk zijn dit twee grafcirkels en een graf uit het neolithicum. Specialisten van het KIK en de UGent doen nu verder onderzoek op deze contexten (onder andere spectroscopie, histologie, …). 

Het leeuwendeel van de sporen bestaat uit kleine, ondiep bewaarde paalgaten. Die vinden we verspreid over de vindplaats. In bepaalde zones vormen ze echte palenwolken. Duidelijke structuren zijn hier evenwel niet uit op te maken. De enige uitzonderingen zijn twee kleine, geïsoleerde gebouwtjes van circa tien bij zes meter. In een van de palenwolken wijst een deel van een onderbroken wandgreppel, geflankeerd door dubbele palen, op de aanwezigheid van een gebouw. Fragmenten handgevormd aardewerk zijn veelal de enige vondsten uit deze paalsporen. Enkele kuilen met relatief veel ijzertijdaardewerk, waaronder een grote context uit de derde - tweede eeuw voor Christus, maken duidelijk dat de vindplaats in de late ijzertijd hoe dan ook bewoond geweest moet zijn. Voor meer duidelijkheid over de datering is het vooralsnog wachten op de 14C-resultaten van de ingediende monsters. 

Uit de vroeg-Romeinse periode dateren zeker drie gebouwen van het type ‘Alphen-Ekeren’. De kenmerkende zware nokpalenrij (lengte: > twintig) is driemaal duidelijk aanwezig. Deze gebouwen liggen vrij dicht bij elkaar en hebben dezelfde oriëntatie. Aardewerkvondsten bevestigen deze datering. Een uitgebreid grachtensysteem duidt op een vorm van percelering/afbakening rond de gebouwen in kwestie. Opvallend is het voorkomen, verspreid over het opgravingsvlak, van palen die naar vorm en omvang te vergelijken zijn met die van de nokpalenrijen maar (schijnbaar) geen deel uitmaken van een constructie. Ook verschillende kuilen behoren tot deze periode.

foto S. Dewickere 

Een laatste reeks sporen houdt direct verband met de parkinrichting van het domein van Zevenbergen, een kasteeldomein ten noorden van het projectgebied. Parallelle rechthoekige en vierkante sporen zijn vermoedelijk te linken aan bloemperken die een dreef flankeerden.

Binnenkort verschijnt het opgravingsrapport. Daarna zal de dienst Erfgoed alle betrokkenen samenbrengen om na te gaan wat de mogelijkheden zijn voor de verdere uitwerking van de resultaten en de publiekswerking. Een nieuwe brochure in de reeks ‘Archeologie in de provincie Antwerpen’ en een kleine, tijdelijke tentoonstelling in de gemeente Ranst behoren zeker tot de mogelijkheden. 

Meer info kun je krijgen bij Ignace Bourgeois, provincie Antwerpen, dienst Erfgoed, 03 240 63 52.

Archeologisch onderzoek in Nijlen (provincie Antwerpen)

Recent archeologisch onderzoek in Nijlen (provincie Antwerpen) bracht onder andere twee vroegmiddeleeuwse waterputten en meerdere tientallen kuilen en paalsporen uit de Gallo-Romeinse periode en de ijzertijd aan het licht. De uitwerking van de resultaten mag dan nog maar net begonnen zijn, nu al is duidelijk dat de opgraving niet alleen gegevens aanreikt die een nieuw licht werpen op de oudste geschiedenis van Nijlen, maar die ook moeiteloos ingeschakeld kunnen worden in bredere, regionale onderzoeksvragen. 

Op vraag van de Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen (IOK) voerde de dienst Erfgoed van de provincie Antwerpen begin april een vooronderzoek uit op de terreinen van de geplande verkaveling ‘Mussenpad 2’ in Nijlen. Na evaluatie van de proefsleuven was het duidelijk dat circa 5.000 m² verder onderzocht moest worden. Dit onderzoek gebeurde door het archeologisch projectbureau Archaeological Solutions in juli en augustus 2008; de dagelijkse leiding van de opgraving was in handen van Wouter Yperman en Maarten Bracke. De IOK bekostigde al het veldwerk en de dienst Erfgoed begeleidde de archeologische werkzaamheden. 

Bij een blik op het opgravingsplan springen twee brede, vrijwel parallelle structuren die het gehele terrein overspannen het meest in het oog. Eén was duidelijk een gracht. De tweede structuur was veel ondieper. Over diens functie bestaat nog geen duidelijkheid. Een gracht, maar ook een ‘uitgesleten’ wegel behoren tot de mogelijkheden. De meest recente vondsten uit beide structuren dateren uit de 17de eeuw.

Verspreid over het terrein zijn twee waterputten aangetroffen. De eerste had een vierkante vorm en bestond uit rechtop geplaatste planken rond vier aangepunte hoekpalen. In deze constructie was een uitgeholde boomstam geplaatst. Waterput twee bevatte geen boomstam maar was voorts volledig
vergelijkbaar.

Het weinige aardewerk dateert beide structuren in de vroege middeleeuwen (8ste-9de eeuw). De relatief grote hoeveelheid ijzerslakken in de waterputten duidt onmiskenbaar op ijzerbewerking op of in de buurt van de vindplaats. De andere structuren op het terrein leverden geen vondsten uit deze periode op. 

Een laatste categorie sporen was een vrij grote groep kuilen en paalgaten uit de (late) ijzertijd en de Gallo-Romeinse periode (3de eeuw voor Christus - 5de eeuw na Christus). De studie van het grondplan en van de talrijke vondsten, overwegend aardewerk, moet het mogelijk maken om op vrij korte termijn meer duidelijkheid te scheppen over de datering en functie van deze sporen. 

De opgravingsresultaten leiden binnenkort tot een opgravingsrapport, waarna de IOK de vondsten en het archief  overdraagt aan het archeologisch depot van de provincie Antwerpen. De dienst Erfgoed zal nagaan wat de opties zijn voor verder onderzoek. Met het oog op publiekswerking zal, in samenspraak met de gemeente Nijlen, de mogelijke conservatie van de waterputten onder de loep genomen worden, evenals de mogelijkheid voor een nieuwe brochure in de reeks ‘Archeologie in de provincie Antwerpen’. 

Meer info kun je verkrijgen bij Ignace Bourgeois (provincie Antwerpen, dienst Erfgoed, 03  240 63 52).  

Het doel van archeologie

Wist je dat er in Grobbendonk een Romeinse tempel stond? Wist je dat de Kempen 2.000 jaar geleden al vrij intensief werden bewoond? Wist je dat het grootste deel van de archeologische sites niet zichtbaar zijn aan de oppervlakte?

Sinds het begin van de vorige eeuw bedreigen grote infrastructuurwerken al deze begraven herinneringen aan ons verleden. De vernietiging ervan is onomkeerbaar. Er is maar één kans om het verleden te bewaren.

De provincie is op haar grondgebied mee verantwoordelijk voor ruimtelijke ordening en infrastructuur, zoals wegen en wachtbekkens. Daarnaast speelt ze een belangrijke rol in het bewaren en beheren van het archeologische erfgoed.

De provincie heeft daarnaast ook aandacht voor archeologische collecties en de problemen die gepaard gaan met de bewaring en de inventarisatie.