Bos ontstaan >1910

Beschrijving

Bossen zijn in de meeste landschappen sterk ruimtelijk structurerend en ruimtebegrenzend. In de meeste landschappen zijn bossen aangelegd of heraangelegd tijdens een bepaalde - doorgaans vrij korte - tijdsperiode tijdens de laatste 2 eeuwen. In vele gevallen gebeurde dit met specifieke economische (houtproductie) of recreatieve (jacht, landgoed, …) functie. De bossen worden voor verschillende tijdsperiodes weergegeven: - oud bos (als historisch constant beschouwd sinds Ferraris: 1775) - bos ontstaan tussen 1775 en 1850 - bos ontstaan tussen 1850 en 1910 - recent bos: ontstaan na 1910 In de eerste plaats zijn er de relicten van bossen uit de pre-industriële tijd. Dergelijke bossen hebben naast hun ruimtelijk structurerende waarde een belangrijke natuurwetenschappelijke waarde (weinig verstoorde profielen en natuurwaarde). Dergelijke “oude bossen” werden gekarteerd door vergelijking van de recentste boskartering met de Ferrariskaart (1775). Voor een deel van de bossen die op de kaart van Vandermaelen (1850) voorkomen, kan hetzelfde gelden. Een meerwaarde van deze kartering bestaat in zijn grotere nauwkeurigheid. Anderzijds werden vanaf de tweede helft van de 18de eeuw en vooral in de loop van de 19de eeuw op initiatief van de overheid, de zogenaamde woeste gronden ‘gevaloriseerd’. Dit gebeurde deels door bemesting en nivellering in landbouwgrond en deels door bebossing met naaldhout. Het is het oudste voorbeeld van een ingrijpende en planmatige herstructurering van het Vlaamse landschap op macroschaal door maatregelen vanwege de overheid. De landschappelijke impact van die naaldbossen was bijzonder groot. Aanplantingen van naaldbomen –in feite een volkomen streekvreemd landschapselement doch inzake houtproductie rendabeler dan loofhout– hebben een planmatige en perceelsgewijze opbouw en zodoende meestal een hoekige begrenzing; ze zijn ontsloten door een orthogonaal net van paden, boswegen en brandgangen. Het hobbelig microreliëf verwijst naar het voormalig duinreliëf dat slechts ten dele geëffend werd. Een uiterst markante opmerking in dit verband: de meeste naaldbossen hebben geen “historische” naam en worden dikwijls gemeente- of staatsbos genoemd; toponiemen benadrukken het traditionele landschapskenmerk en/of bodemgebruik, niet het actuele bos. Het bos van het einde van de 19de eeuw en het begin van de 20e eeuw, wijst haast zonder uitzondering op homogene naaldhoutplantages. Naaldbomen staan doorgaans dicht bij elkaar zodat er van een gestructureerde opbouw in etages zoals in de loofbossen geen sprake is. Naaldhout werd in het bredere kader van de industriële omwenteling aangewend als constructiemateriaal (masten, palen), stuthout (mijnen, bouwsector), papierindustrie, brandhout en dergelijke. Toen het mijnhout geen afzet meer vond, schakelde men over naar de sneller groeiende Corsicaanse den die leidde tot nog grotere ecologische verschraling. In de 20ste eeuw, werden nog steeds talkrijke bossen aangeplant. Omdat het economisch belang van de bosbouw gedaald is, bestaat momenteel de tendens om gehakte naaldhoutpercelen niet meer systematisch te vernieuwen maar te vervangen door de aanplant van aan het milieu aangepaste loofhoutsoorten waardoor –perceelsgewijs– de semi-natuurlijke loofhoutvegetatie op de schrale zandbodems nieuwe expansiemogelijkheden krijgt.

Aanduidingswijze

Er werd gewerkt met de digitale historische boskaarten, opgemaakt door het IBW. Deze geven het bos weer dat voorkwam respectievelijk op de Ferrariskaart, de kaart van Vandermaelen en de ICM-kaart van ca. 1910. Deze bospercelen werden via Geoprocessing in een GIS vergeleken met de recente boskartering van 2001. De historische bosbestanden die vandaag nog bebost zijn, werden voor elke tijdsperiode weerhouden. Bos dat op elke tijdsperiode voorkwam, werd aangeduid als “oud bos”; bos dat sinds Vandermaelen werd teruggevonden, als “bos 1e helft 19de eeuw. Huidig bos dat enkel werd teruggevonden in 1910, werd aangeduid als “bos begin 20e eeuw”. Tot slot werden de resterende bospercelen (zowel die op een tussenliggend kaartbeeld als niet-bos staan ingetekend, als de meest recent beboste percelen) ook gekarteerd. Er dienen volgende kanttekeningen te worden gemaakt. Tussenliggende historische kaarten werden niet systematisch geraadpleegd. Daarnaast kan de digitalisatie van de historische kaarten, geen nauwkeurigheid tot op perceelsniveau inhouden. Dergelijke nauwkeurigheid werd ook nooit beoogd wegens volgende overwegingen : - binnen het schaalniveau van dit onderzoek is perceelsnauwkeurigheid niet zinvol; - het al dan niet stringent permanent karakter van het bos is landschappelijk minder relevant; - ook ecologisch heeft een zone die, zelfs gedurende enkele decennia, ontbost is geweest nog goede potenties voor ontwikkeling van een waardevol bosecosysteem; relictbosvegetaties en zaadbanken kunnen overleven in houtkanten of bosranden die bij deze ontbossingen wel vaak behouden blijven; - een nauwkeurige boshistorische kartering door digitalisatie van de bossen op nagenoeg alle gebiedsdekkend beschikbaar historisch kaartmateriaal en overlay wordt uitgevoerd door het Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer; de resultaten van dit onderzoek kunnen desgewenst t.z.t. worden ingebracht. Bijgevolg zijn de afgebakende “oude bossen” te interpreteren als thans beboste zones grotendeels teruggaand op een beboste situatie eind 18e eeuw. Individuele percelen kunnen daarbij in de loop der tijden ontbost en herbebost zijn geweest. Hoewel de kans op oude bomen (met cultuurhistorische en natuurwetenschappelijke erfgoedwaarde) in deze bossen groter is dan in een doorsnee bos kan een “oud bos” ook bestaan uit een recente aanplant. Tijdens de kartering viel op dat amper Ferrarisbosplaatsen voorkwamen die in het heden niet bebost zijn. Vervolgens werd volgende oppervlaktefilter toegepast: - alle Ferrarisbossen (>1775) en Vandermaelenbossen (ontstaan tussen 1775 en 1850) kleiner dan 1 ha werden verwijderd uit het bestand; - alle recentere bossen (ontstaan tussen 1850 en 1910 en na 1910) kleiner dan 3 ha werden verwijderd; De oppervlaktefilter is als volgt te verantwoorden: - Om de provinciale landschapskaart op een schaal van 1:25.000, waarvan de bossen slechts 1 van de tientallen landschapselementen zijn, leesbaar te houden dient het detailniveau beperkt te worden; - De bosleeftijdskaart en vooral de bosinventaris bevatten heel wat fouten: een zeer gedetailleerde kartering met zeer kleine bospercelen zou een vals beeld van nauwkeurigheid geven. - De cultuurhistorische waarde van de oudere bossen (‘Ferrarisbossen’ en ‘Vandermaelenbossen’) is groter dan die van de recentere bossen. Vandaar dat de oppervlaktefilter voor deze bossen kleiner gekozen werd. In vele gevallen gaat het om oudere boskern in een ruimer (recenter) bosgebied. Uit vergelijking van de bekomen boskartering met de middenschalige orthofoto’s blijkt dat er nog heel wat gebieden als bos werden weergegeven hoewel ze op de orthofoto (2003) geen bos blijken te zijn. De fout is het grootst voor de recente bossen. De bosinventaris blijkt niet zo nauwkeurig te zijn: er worden over het algemeen te veel percelen als bos ingetekend (o.a. openbaar domein). Om deze fout te verkleinen werd de boskartering gecorrigeerd door uitsnede van volgende betrouwbare bodemgebruikslagen: - Plassen: stilstaande wateroppervlakken die verkeerdelijk in de bosinventaris zijn opgenomen: oude Scheldemeander te Bornem-Weert, Wildven in Kalmthoutse heide, Korasvijver te Arendonk, recente zandwinningsplassen Mol-Donk; Voor het overige is er realtief weinig overlap tussen beide kaartlagen (alleen relatief kleine plassen); - Heide: De kartering van de heide is over het algemeen gedetailleerder en betrouwbaarder dan de kartering van de bossen. Gebieden die in beide karteringen voorkomen werden allemaal gecontroleerd o.b.v. de orthofoto. Beboste heides worden weerhouden als heide (geschrapt uit bosbestand); - Villegiatuur: Bij controle op de orthofoto bleek dat gebieden die zowel als villegiatuur werden gekarteerd als in de boskartering zijn opgenomen steeds zeer sterk bebouwd waren zodat geen sprake meer was van een echt bos. De villegiatuur gebieden werden dan ook volledig uit de boskartering geknipt. - Historisch grasland: Er was een beperkte overlap tussen de historische graslanden en de bossen. Deze overlap werd gebied per gebied op orthofoto gecontroleerd en gecorrigeerd; - Industriegebied: Sommige delen van industriegebieden zijn ook in de boskartering opgenomen. In de meeste gevallen gaat het om recente uitbreidingen van de industriegebieden waardoor de bossen zijn verdwenen. Alle industriegebieden werden uit het bos-bestand gekarteerd. Tenslotte werd dit resultaat voor de volledige provincie getoetst aan de orthofoto’s. Er bleken nog heel wat fouten in te zitten, vooral op de recente bossen.

Volledigheid

De kartering werd voor het hele grondgebied doorgevoerd. Het zou interessant zijn om in een volgende fase bijkomende informatie - zoals namen, historische namen, cultuurhistorische en ecologische gegevens - over de bossen in de databank toe te voegen.

Symbool op kaart

Boskartering 2001

Meer info gekoppeld aan deze bron

Historische boskaarten (De Keersmaken e.a., 2001)

Meer info gekoppeld aan deze bron

Numerieke topografische kaart 1:10000

Meer info gekoppeld aan deze bron

Middenschalige orthofoto

Meer info gekoppeld aan deze bron