Materialen kiezen voor duurzaam bouwen

Juiste vragen stellen

Duurzaam bouwen is een kwestie van de juiste keuzes maken. Je moet voortdurend afwegen waaruit je de meeste ‘winst’ boekt. Dat is allesbehalve evident en het behelst heel wat meer dan kiezen voor natuurlijke materialen. Wat is bijvoorbeeld het interessantst? Een product dat voor 100 procent uit natuurlijke, hergroeibare grondstoffen bestaat, maar matig isoleert of een synthetisch product dat optimaal isoleert en er zo voor zorgt dat het energieverbruik tot een minimum herleid wordt? Dit is maar één voorbeeld van de talloze discussies die gevoerd worden vanuit de optiek van duurzaam bouwen. 

Vanuit dat oogpunt is het zowel voor de (ver)bouwer als voor ontwerpers, fabrikanten, aannemers en de overheid belangrijk om alles vanuit een kritische invalshoek te benaderen en om voortdurend de juiste vragen te stellen. 

Is hetgeen we denken wel correct? Zijn we wel met de belangrijkste dingen bezig of verwarren we soms hoofd- met bijzaak? Zijn we efficiënt bezig? Is het bijvoorbeeld niet doelgerichter om te investeren in isolatie in plaats van   alternatieve energiebronnen? Zetten we de juiste instrumenten in? Denken we maar aan het isolatiedecreet dat in de praktijk heel slecht blijkt nageleefd te worden.

Juiste keuzes maken

Vanuit deze vraagstelling volgt dan een verantwoorde keuze uit de vele alternatieven die op de markt aanwezig zijn. En ook hier zal die keuze door vele factoren beïnvloed worden: prijs, toepassing, leverbaarheid, onderhoud, ... Daarbij komt dat in de sector van de bouwmaterialen de ontwikkelingen zeer snel gaan. Nieuwe materialen worden haast dagelijks op de markt geïntroduceerd of bestaande materialen worden in verbeterde versies aangeboden. Deze evoluties zijn niet zelden ingegeven doordat ook bij de materialenproducenten de bezorgdheid voor het milieu leeft. En uiteraard willen zij ook inspelen op de steeds groeiende marktvraag naar materialen die passen binnen een kader van duurzaam bouwen. Een verhoogde vraag van kandidaat-bouwers naar duurzame producten zal dus ook leiden tot een verhoogd aanbod van deze producten. 

De mens denkt graag in termen van hitparades. Voor duurzaam bouwen is dat niet anders. Regelmatig zien we lijsten opduiken van de duurzaamste of meest ecologische producten. Positief aan deze initiatieven is dat ze ertoe bijdragen dat zowel fabrikanten als (ver)bouwers nadenken over duurzaam bouwen en daar ook steeds meer naar zullen handelen. Anderzijds moeten we ons afvragen of dergelijke lijstjes überhaupt mogelijk zijn. Kun je zomaar ongenuanceerd stellen dat het ene product duurzamer is dan het andere? Belangrijk is dat men duurzaam bouwen in zijn totaliteit benadert en nooit de wetenschappelijke onderbouw uit het oog verliest.

Globaal bekijken

Hoe kun je als leek evalueren of een product al dan niet duurzaam is? Belangrijk uitgangspunt is dat je alles globaal bekijkt. Een gebouw is immers meer dan de som van   zijn materialen. Niet elk product is geschikt voor elke mogelijke toepassing en niet elke toepassing wordt juist uitgevoerd. Verder moeten de materialen ook geanalyseerd worden over hun volledige levenscyclus, van de grondstof over de verwerking, plaatsing, het onderhoud tot en met de recyclage. 

Uiteraard moeten ook de functionaliteit, de bijdrage tot energiebesparing in huis en de mogelijke emissies bekeken worden. Pas als die volledige cyclus van een product geanalyseerd is, zou je een wetenschappelijk onderbouwde conclusie kunnen trekken. 

Voorlopig ontbreekt die wetenschappelijke onderbouw om genuanceerd een hitparade op te stellen van de duurzaamste producten. Of die er ooit zal zijn, moet afgewacht worden. Alles evolueert immers, er komen steeds nieuwe inzichten. Dertig jaar geleden, toen er nog geen sprake was van het gat in de ozonlaag, waren CFK’s hét product van de toekomst, terwijl nu alles in het werk wordt gesteld om CFK’s te weren. 

Plaatsing minstens even belangrijk

De discussie over duurzaam bouwen kan niet louter toegespitst worden op de duurzaamheid op zich, een degelijke plaatsing is minstens zo belangrijk. Een ‘ecologische’ isolatieplaat die niet luchtdicht geplaatst wordt, is bijvoorbeeld een slechte isolator. De levensduur is eveneens sterk afhankelijk van een juiste plaatsing en een juist gebruik. Als daartegen gezondigd wordt en het gebruikte materiaal vroegtijdig moet vervangen worden, heb je op het einde van de rit gekozen voor een weinig duurzame oplossing. 

Niet meer dan nodig

Wanneer na zorgvuldig wikken en wegen uiteindelijk een "ideaal" materiaal is gekozen voor een bepaalde toepassing is het vervolgens zaak om dit materiaal efficiënt te gaan gebruiken. Dit zal in veel gevallen ook afhangen van het architecturaal concept. Zo kan er, wanneer bijvoorbeeld rioleringen uitgetekend worden, gezocht worden naar een inplanting  van putten en afvoeren zodat een minimum aan leidingen voorzien wordt. Ook de plaatsing van warmwatertoestellen binnen het gebouw kan er voor zorgen dat het leidingwerk zo beperkt mogelijk wordt gehouden. 

In Canada, waar houtskeletbouw de klassieke bouwwijze is, verstaat men onder duurzaam bouwen het zo efficiënt mogelijk gebruiken van het bouwmateriaal hout: alle secties worden bekeken en zo nodig aangepast zodat in het uiteindelijk resultaat geen onnodig materiaal is gestoken. Stel dat je je tuinberging laat uitvoeren in FSC-gelabeld hout, dan nog moet je het niet groter laten maken dan echt nodig. 

Milieuvriendelijk is niet alles

Bij het efficiënt gebruiken moeten we ook oog hebben voor de economische en sociale consequenties. Een product dat ecologisch prima scoort, maar anderzijds het vijfdubbele kost van een ander materiaal zonder dat dit resulteert in een forse terugverdienfactor, is ten dode opgeschreven. Andere aspecten die we in het oog moeten houden, zijn de veiligheid van de bouwvakkers en de bewoners, de toegankelijkheid,... De milieuvriendelijkheid van een materiaal mag niet ten koste van deze elementen gaan. Een duurzaam gebouw houdt rekening met zijn omgeving, zijn makers en zijn bewoners.